Άφθες στο Στόμα: Αίτια και Αντιμετώπιση

Οι άφθες είναι μικρές, επώδυνες πληγές με λευκό ή κιτρινωπό κέντρο και κόκκινο περίγραμμα, που εμφανίζονται στο εσωτερικό του στόματος: στα μάγουλα, στα χείλη από μέσα, στη γλώσσα ή στο έδαφος του στόματος. Δεν είναι μεταδοτικές και συνήθως κλείνουν μόνες τους σε μία με δύο εβδομάδες. Όταν επιμένουν ή επανέρχονται συχνά, χρειάζονται ιατρικό έλεγχο.

Πώς μοιάζουν οι άφθες και ποια είδη υπάρχουν

Η τυπική άφθα είναι στρογγυλή ή οβάλ, ρηχή, με υπόλευκο ή κιτρινωπό πυθμένα και έναν κόκκινο δακτύλιο γύρω της. Μία ή δύο ημέρες πριν φανεί, πολλοί νιώθουν κάψιμο ή μυρμήγκιασμα στο σημείο. Ο πόνος είναι δυσανάλογα έντονος για το μέγεθός της και χειροτερεύει με το φαγητό, την ομιλία και το βούρτσισμα.

Οι γιατροί διακρίνουν τρεις μορφές:

• Μικρές άφθες: η συνηθέστερη μορφή. Έχουν διάμετρο λίγων χιλιοστών, εμφανίζονται μία ή λίγες μαζί και επουλώνονται χωρίς ουλή μέσα σε μία με δύο εβδομάδες.
• Μεγάλες άφθες: πιο βαθιές και πιο μεγάλες, συχνά πάνω από ένα εκατοστό. Πονούν πολύ, χρειάζονται αρκετές εβδομάδες για να κλείσουν και μπορεί να αφήσουν ουλή.
• Ερπητόμορφες άφθες: πολλές μικροσκοπικές πληγές που εμφανίζονται κατά ομάδες και μερικές φορές ενώνονται. Παρά το όνομά τους, δεν οφείλονται στον ιό του έρπητα.

Όταν τα επεισόδια επαναλαμβάνονται αρκετές φορές τον χρόνο, μιλάμε για υποτροπιάζουσα αφθώδη στοματίτιδα. Είναι από τις συχνότερες παθήσεις του στόματος και ξεκινά συνήθως στην παιδική ή εφηβική ηλικία.

Αίτια και παράγοντες που πυροδοτούν τις άφθες

Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Φαίνεται ότι το ανοσοποιητικό αντιδρά υπερβολικά σε έναν τοπικό ερεθισμό και «επιτίθεται» στον ίδιο τον βλεννογόνο. Γνωρίζουμε πάντως αρκετά καλά τι τις προκαλεί ή τις ευνοεί σε όσους έχουν προδιάθεση:

• Μικροτραυματισμοί: δάγκωμα στο μάγουλο, σκληρή οδοντόβουρτσα, αιχμηρό δόντι ή σφράγισμα, σιδεράκια, οδοντοστοιχία που δεν εφαρμόζει καλά.
• Στρες και έλλειψη ύπνου: πολλοί παρατηρούν ότι οι άφθες βγαίνουν σε περιόδους εξετάσεων ή έντονης πίεσης.
• Κληρονομικότητα: όταν έχουν άφθες οι γονείς, είναι πιθανότερο να εμφανίσουν και τα παιδιά.
• Διατροφικές ελλείψεις: χαμηλός σίδηρος, βιταμίνη Β12 και φυλλικό οξύ συνδέονται με συχνές υποτροπές.
• Ορμονικές μεταβολές: ορισμένες γυναίκες βγάζουν άφθες σε συγκεκριμένη φάση του κύκλου.
• Τροφές: ξινά φρούτα, ντομάτα, ξηροί καρποί, σοκολάτα και πολύ πικάντικα φαγητά ερεθίζουν τον βλεννογόνο σε ευαίσθητα άτομα.
• Οδοντόκρεμες με ισχυρά αφριστικά συστατικά: σε ορισμένους ανθρώπους η αλλαγή σε πιο ήπιο προϊόν μειώνει τα επεισόδια.
• Λοιμώξεις και πτώση της άμυνας: μια ίωση ή μια περίοδος εξάντλησης συχνά προηγείται.
• Διακοπή καπνίσματος: παροδικά, τις πρώτες εβδομάδες, μπορεί να εμφανιστούν περισσότερες άφθες.

Όταν οι άφθες είναι σύμπτωμα άλλης πάθησης

Σε μικρό ποσοστό ανθρώπων οι συχνές ή πολύ επίμονες άφθες αποτελούν εκδήλωση ενός γενικότερου προβλήματος. Η κοιλιοκάκη, τα φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου, η νόσος Αδαμαντιάδη-Behçet (όπου συνυπάρχουν πληγές στα γεννητικά όργανα και προβλήματα στα μάτια), διαταραχές του ανοσοποιητικού και ορισμένα φάρμακα μπορούν να δώσουν παρόμοια εικόνα. Στα παιδιά υπάρχει και το σύνδρομο PFAPA, με πυρετό που επανέρχεται ανά τακτά διαστήματα μαζί με άφθες, φαρυγγίτιδα και πρησμένους αδένες στον λαιμό.

Άφθα ή κάτι άλλο; Πώς τις ξεχωρίζετε

Δεν είναι άφθα κάθε πληγή στο στόμα. Η διάκριση έχει πρακτική σημασία, γιατί αλλάζει η αντιμετώπιση.

• Επιχείλιος έρπητας: βγαίνει κυρίως έξω από το στόμα, στο όριο του χείλους, ξεκινά με φυσαλίδες που σπάνε και κάνουν κρούστα και είναι μεταδοτικός. Οι άφθες βγαίνουν μέσα στο στόμα, δεν σχηματίζουν φυσαλίδες και δεν κολλάνε.
• Ερπητική ουλοστοματίτιδα στα μικρά παιδιά: πολλές πληγές σε ούλα, γλώσσα και χείλη, με υψηλό πυρετό, πρησμένα ούλα που ματώνουν και άρνηση φαγητού.
• Νόσος χεριών, ποδιών, στόματος: ιογενής λοίμωξη της παιδικής ηλικίας με πληγές στο στόμα και εξάνθημα σε παλάμες και πέλματα.
• Μυκητίαση του στόματος: λευκές πλάκες που ξύνονται και αφήνουν κόκκινη επιφάνεια από κάτω.
• Τραυματικό έλκος: πληγή ακριβώς στο σημείο που τρίβεται ένα σπασμένο δόντι ή μια οδοντοστοιχία. Κλείνει όταν αφαιρεθεί η αιτία.
• Ύποπτη βλάβη: πληγή που δεν πονά ιδιαίτερα, έχει σκληρά χείλη και δεν κλείνει. Αυτή θέλει άμεσο έλεγχο.

Πότε να δείτε ΩΡΛ για μια άφθα

Οι περισσότερες άφθες δεν χρειάζονται γιατρό. Κλείστε όμως ραντεβού όταν:

• μια πληγή στο στόμα δεν έχει επουλωθεί μετά από δύο με τρεις εβδομάδες,
• η πληγή είναι ασυνήθιστα μεγάλη, σκληρή στην αφή ή αιμορραγεί εύκολα,
• οι άφθες επανέρχονται πολύ συχνά ή δεν προλαβαίνει να κλείσει η μία και βγαίνει η επόμενη,
• ο πόνος εμποδίζει το φαγητό και το νερό,
• συνυπάρχουν πυρετός, πρησμένοι αδένες, εξάνθημα, πόνοι στις αρθρώσεις, κόκκινα μάτια, χρόνια διάρροια ή πληγές στα γεννητικά όργανα,
• υπάρχει ανεξήγητη απώλεια βάρους ή έντονη κόπωση.

Ο κανόνας των τριών εβδομάδων αξίζει ιδιαίτερη προσοχή στους ενήλικες, και περισσότερο σε όσους καπνίζουν ή πίνουν συστηματικά αλκοόλ. Μια πληγή που δεν κλείνει μπορεί σπάνια να είναι πρώιμη μορφή κακοήθειας του στόματος, και όσο νωρίτερα εξεταστεί τόσο το καλύτερο. Χρήσιμο είναι να γνωρίζετε και τις βλάβες που προκαλεί ο ιός HPV στο στόμα, οι οποίες συνήθως δεν πονούν και έχουν εντελώς διαφορετική όψη από τις άφθες.

Στα μικρά παιδιά ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η αφυδάτωση. Αν το παιδί αρνείται να πιει, έχει στεγνά χείλη, ουρεί λίγο ή είναι νωθρό, χρειάζεται εξέταση την ίδια ημέρα.

Διάγνωση: τι θα κάνει ο γιατρός

Η διάγνωση της απλής άφθας γίνεται με το ιστορικό και την εξέταση του στόματος. Δεν υπάρχει ειδική εξέταση που να την «επιβεβαιώνει». Ο ΩΡΛ ελέγχει όλο τον βλεννογόνο, τη γλώσσα, τον φάρυγγα και τους λεμφαδένες του τραχήλου και ρωτά για τη συχνότητα των επεισοδίων, τη διατροφή, τα φάρμακα και τυχόν συμπτώματα από άλλα όργανα.

Όταν οι άφθες υποτροπιάζουν συχνά, μπορεί να ζητηθούν εξετάσεις αίματος: γενική αίματος, σίδηρος και φερριτίνη, βιταμίνη Β12, φυλλικό οξύ και, κατά περίπτωση, έλεγχος για κοιλιοκάκη. Αν μια πληγή έχει ύποπτα χαρακτηριστικά ή δεν επουλώνεται, ο γιατρός λαμβάνει ένα μικρό δείγμα ιστού για βιοψία. Είναι ο μόνος τρόπος να αποκλειστεί με βεβαιότητα κάτι σοβαρότερο.

Ιατρική αντιμετώπιση: τι βοηθά πραγματικά

Καμία θεραπεία δεν εξαφανίζει οριστικά την τάση για άφθες. Ο στόχος είναι τριπλός: λιγότερος πόνος, ταχύτερη επούλωση, αραιότερα επεισόδια. Ανάλογα με τη βαρύτητα, ο γιατρός μπορεί να συστήσει:

• Προστατευτικές γέλες και πάστες: σχηματίζουν μια μεμβράνη πάνω από την πληγή και την απομονώνουν από τις τροφές και το σάλιο.
• Τοπικά αναισθητικά: μουδιάζουν προσωρινά το σημείο και διευκολύνουν το φαγητό. Στα μικρά παιδιά χρησιμοποιούνται μόνο με οδηγία παιδιάτρου.
• Αντισηπτικά στοματικά διαλύματα: κρατούν την περιοχή καθαρή και μειώνουν τον κίνδυνο επιμόλυνσης.
• Τοπικά κορτικοστεροειδή: σε μορφή πάστας ή διαλύματος, για μεγάλες ή πολύ επώδυνες άφθες. Χορηγούνται με ιατρική συνταγή και για περιορισμένο διάστημα.
• Συμπληρώματα: μόνο όταν οι εξετάσεις δείξουν έλλειψη σιδήρου, Β12 ή φυλλικού οξέος.
• Συστηματική αγωγή: για τις σπάνιες, βαριές περιπτώσεις, σε συνεργασία με τον αρμόδιο ειδικό.

Το είδος του σκευάσματος και τη διάρκεια χρήσης τα ορίζει ο ιατρός. Τα αντιβιοτικά δεν έχουν θέση στην απλή άφθα.

Τι μπορείτε να κάνετε στο σπίτι

• Ξεπλύνετε το στόμα με χλιαρό αλατόνερο δύο με τρεις φορές την ημέρα, χωρίς να το καταπίνετε.
• Προτιμήστε μαλακές, δροσερές τροφές: γιαούρτι, σούπες που έχουν κρυώσει, πουρέ, κρέμες.
• Αποφύγετε για λίγες ημέρες τα ξινά, τα αλμυρά, τα καυτερά, τα τραγανά σνακ και τα πολύ ζεστά ροφήματα.
• Βουρτσίζετε απαλά με μαλακή οδοντόβουρτσα. Η καλή στοματική υγιεινή επιταχύνει την επούλωση.
• Πίνετε αρκετό νερό. Το ξηρό στόμα κάνει τον βλεννογόνο πιο ευάλωτο.
• Μην αγγίζετε την πληγή με τη γλώσσα ή τα δάχτυλα και μην επιχειρείτε να την «κάψετε» με οινόπνευμα, ασπιρίνη ή άλλες ουσίες. Προκαλούν χημικό έγκαυμα.

Με τα αφεψήματα και, κυρίως, με τα αιθέρια έλαια χρειάζεται προσοχή στα παιδιά. Τα μικρά παιδιά δεν μπορούν να κάνουν μπουκώματα χωρίς να καταπιούν, και τα αιθέρια έλαια δεν προορίζονται για κατάποση. Πριν δώσετε οτιδήποτε σε παιδί, ρωτήστε τον παιδίατρο ή τον ΩΡΛ.

Άφθες στα παιδιά: τι να προσέξουν οι γονείς

Ένα παιδί με άφθα γκρινιάζει στο φαγητό, σαλιαρίζει περισσότερο και αποφεύγει το βούρτσισμα. Προσφέρετε κρύα και μαλακά φαγητά, δώστε υγρά με καλαμάκι για να παρακάμπτουν την πληγή και μην επιμένετε στα στερεά για μία με δύο ημέρες. Το παγωτό και το παγωμένο γιαούρτι ανακουφίζουν πραγματικά.

Αν το παιδί έχει πολλές πληγές μαζί με πυρετό, πιθανότατα πρόκειται για ίωση και όχι για απλές άφθες. Αν ο πυρετός και οι άφθες επανέρχονται με σχεδόν ημερολογιακή ακρίβεια κάθε λίγες εβδομάδες, αναφέρετέ το στον γιατρό, γιατί αυτό το μοτίβο έχει συγκεκριμένη διαγνωστική αξία.

Πρόληψη: πώς να έχετε λιγότερες άφθες

Κρατήστε για λίγους μήνες ένα απλό ημερολόγιο: πότε βγήκε η άφθα, τι είχατε φάει, αν ήσασταν πιεσμένοι ή άυπνοι. Συχνά αποκαλύπτει ένα μοτίβο που δεν είχατε προσέξει. Διορθώστε ό,τι τραυματίζει το στόμα, δηλαδή αιχμηρά δόντια, σφραγίσματα με ακμές, οδοντοστοιχίες που τρίβουν, με μια επίσκεψη στον οδοντίατρο. Τρώτε ποικίλα, με αρκετά λαχανικά, όσπρια και τροφές πλούσιες σε σίδηρο. Και φροντίστε τον ύπνο σας. Κανένα από αυτά δεν εγγυάται ότι οι άφθες θα σταματήσουν, όμως στους περισσότερους αραιώνουν αισθητά.

Συχνές Ερωτήσεις για τις άφθες στο στόμα

Πόσο διαρκούν οι άφθες;

Οι μικρές άφθες, που είναι και οι συχνότερες, πονούν έντονα τις πρώτες τρεις με τέσσερις ημέρες και κλείνουν χωρίς σημάδι σε μία με δύο εβδομάδες. Οι μεγάλες άφθες μπορεί να χρειαστούν αρκετές εβδομάδες. Οποιαδήποτε πληγή στο στόμα παραμένει πέρα από τις τρεις εβδομάδες δεν θεωρείται πια απλή άφθα και πρέπει να εξεταστεί από γιατρό.

Είναι μεταδοτικές οι άφθες;

Όχι. Οι άφθες δεν οφείλονται σε ιό ή μικρόβιο που περνά από άνθρωπο σε άνθρωπο, άρα δεν μεταδίδονται με το φιλί, το ποτήρι ή τα μαχαιροπίρουνα. Συχνά μπερδεύονται με τον επιχείλιο έρπητα, ο οποίος είναι μεταδοτικός, εμφανίζεται κυρίως στο εξωτερικό του χείλους και ξεκινά με φυσαλίδες. Αν δεν είστε βέβαιοι τι από τα δύο έχετε, ζητήστε εξέταση.

Γιατί βγάζω συνέχεια άφθες;

Οι συχνές άφθες έχουν συνήθως πίσω τους προδιάθεση μαζί με έναν ή περισσότερους εκλυτικούς παράγοντες: στρες, μικροτραυματισμούς, έλλειψη σιδήρου, βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος, ορμονικές μεταβολές, ορισμένες τροφές. Σπανιότερα σχετίζονται με παθήσεις του εντέρου ή του ανοσοποιητικού. Αν έχετε πολλά επεισόδια τον χρόνο, αξίζει να γίνει έλεγχος με εξετάσεις αίματος, ώστε να διορθωθεί ό,τι μπορεί να διορθωθεί.

Τι να κάνω για να περάσει γρήγορα μια άφθα;

Κρατήστε το στόμα καθαρό με απαλό βούρτσισμα και πλύσεις με χλιαρό αλατόνερο, αποφύγετε ξινά, αλμυρά και καυτερά, και χρησιμοποιήστε μια προστατευτική γέλη που καλύπτει την πληγή. Σε πολύ επώδυνες άφθες ο γιατρός μπορεί να χορηγήσει τοπικό κορτικοστεροειδές, που μειώνει τη φλεγμονή και συντομεύει τη διάρκεια. Μην βάζετε οινόπνευμα ή άλλες καυστικές ουσίες πάνω στην πληγή.

Μπορεί μια άφθα να είναι καρκίνος;

Η τυπική άφθα πονά πολύ, έχει ομαλά όρια και κλείνει μέσα σε δύο εβδομάδες. Ο καρκίνος του στόματος συμπεριφέρεται αλλιώς: η πληγή επιμένει, συχνά πονά λίγο στην αρχή, έχει σκληρά ή ανασηκωμένα χείλη και μπορεί να αιμορραγεί. Μια βλάβη που δεν επουλώνεται σε τρεις εβδομάδες, ειδικά σε καπνιστή, χρειάζεται εξέταση και πιθανόν βιοψία για να δοθεί σίγουρη απάντηση.

Ποια είναι τα αίτια για τις άφθες στη γλώσσα;

Οι άφθες στη γλώσσα έχουν τα ίδια αίτια με τις υπόλοιπες και εμφανίζονται συχνά στα πλάγια ή στην κάτω επιφάνειά της, εκεί που τρίβεται στα δόντια. Ένα δάγκωμα, ένα αιχμηρό δόντι ή ένα σφράγισμα με ακμή είναι συνηθισμένη αφορμή. Πονούν περισσότερο επειδή η γλώσσα κινείται διαρκώς. Αν η πληγή βγαίνει πάντα στο ίδιο σημείο, ελέγξτε το απέναντι δόντι με τον οδοντίατρο.

Ποιες τροφές να αποφεύγω όταν έχω άφθες;

Όσο υπάρχει η πληγή, αποφύγετε τα εσπεριδοειδή και τους χυμούς τους, την ντομάτα, το ξίδι, τα αλμυρά και καυτερά φαγητά, τα πατατάκια, τα παξιμάδια και τα πολύ ζεστά ροφήματα. Όλα αυτά τσούζουν και καθυστερούν την επούλωση. Προτιμήστε δροσερές και μαλακές τροφές, όπως γιαούρτι, πουρέ, αυγά και χλιαρές σούπες, και πίνετε αρκετό νερό μέσα στην ημέρα.